Jak powstaje Palm Kernel Oil? Od plantacji do rafinerii

Od kiści owoców do tłoczni

Droga oleju z ziaren palmowych zaczyna się na plantacji, gdzie palma olejowa (Elaeis guineensis) owocuje w zwartych kiściach liczących od kilkuset do nawet ponad dwóch tysięcy drobnych owoców. Świeże kiście owoców trafiają do tłoczni możliwie szybko po zbiorze — zwykle w ciągu doby lub dwóch — ponieważ w uszkodzonych owocach błyskawicznie rośnie poziom wolnych kwasów tłuszczowych, co obniża jakość końcowego oleju.

W tłoczni kiście są najpierw sterylizowane gorącą parą pod ciśnieniem, co zatrzymuje działanie enzymów i ułatwia odrywanie owoców od łodygi. Następnie, w bębnach odgruzdolających, owoce są oddzielane, a ich miąższ trafia do pras wyciskających olej palmowy. To, co zostaje po wytłoczeniu miąższu — włókna oraz twarde orzechy z ukrytymi w środku jądrami — stanowi punkt wyjścia do produkcji PKO.

Separacja orzechów

Z włóknistej masy potłoczeniowej orzechy oddziela się mechanicznie, a pozostałe włókna wracają do kotłowni tłoczni jako paliwo do wytwarzania pary technologicznej. Wydobyte orzechy osusza się następnie w strumieniu gorącego powietrza, co obkurcza jądro i ułatwia jego późniejsze uwolnienie z łupiny. To pozornie prosty etap, od którego zależy jednak sprawność całej dalszej linii technologicznej.

Suszenie i rozłupywanie jąder

Świeże jądra zawierają dużo wilgoci — orientacyjnie około 18–20% — i w takim stanie łatwo zapleśnieją i skwaśnieją podczas magazynowania. Dlatego po rozłupaniu skorup w łuparkach jądra są dosuszane, zwykle do poziomu około 7% wilgoci. Tak przygotowane suche jądra są trwałe i mogą być bezpiecznie magazynowane oraz transportowane na większe odległości.

Rozłupane łupiny oddziela się od jąder w siewnikach i separatorach, wykorzystujących różnicę masy obu frakcji. Łupiny — podobnie jak włókna — służą jako biopaliwo dla zakładu, dzięki czemu praktycznie cała kiść owoców znajduje zastosowanie.

Tłoczenie: prasa śrubowa i ekstrakcja rozpuszczalnikowa

Podstawową metodą pozyskiwania oleju z jąder jest tłoczenie mechaniczne w prasach śrubowych, zwanych też ekspellerami. Obracająca się śruba zgniata jądra w walcowej klatce, a wyciskany olej spływa przez szczeliny, podczas gdy wytłoczony makuch opuszcza prasę z drugiej strony. Proces przebiega bez dodatku chemicznych rozpuszczalników, choć tarcie zauważalnie podnosi temperaturę masy.

W większych zakładach stosuje się dodatkowo ekstrakcję rozpuszczalnikową — najczęściej heksanową — która pozwala odzyskać część tłuszczu pozostałą w wytłokach. Niezależnie od metody produktem ubocznym jest śruta z ziaren palmowych (PKE), powszechnie wykorzystywana jako składnik pasz. Kompletny przegląd urządzeń i etapów prezentuje nasza strona o procesie produkcji.

Surowy CPKO

Wyciśnięty lub ekstrahowany olej trafia najpierw do filtracji i klarowania, które usuwają zawiesiny oraz resztki włókien. Tak powstaje surowy olej z ziaren palmowych (CPKO — crude palm kernel oil): tłuszcz o barwie od jasnożółtej po brunatną, o charakterystycznym zapachu i kwasowości zależnej od świeżości jąder. W tej postaci nadaje się już do zastosowań technicznych, jednak większość produkcji trafia do rafinacji.

W praktyce tłoczni jakość końcowego oleju z ziaren palmowych rozstrzyga się na długo przed prasą. Im świeższe kiście owoców i im szybciej wysuszone jądra, tym niższa kwasowość surowca — a to oznacza mniejsze straty podczas rafinacji i lepszy produkt końcowy.

Rafinacja RBD

Rafinację przemysłową prowadzi się zwykle w układzie RBD, czyli refined–bleached–deodorized. Surowy CPKO jest najpierw neutralizowany, aby usunąć wolne kwasy tłuszczowe, a następnie bielony z użyciem ziemi adsorpcyjnych wychwytujących barwniki i zanieczyszczenia. Ostatni etap to dezodoryzacja — obróbka gorącą parą wodną w próżni, usuwająca lotne związki zapachowe.

Po rafinacji olej z ziaren palmowych staje się niemal bezbarwny i neutralny w smaku oraz zapachu, dzięki czemu nie dominuje profilu sensorycznego produktów spożywczych i kosmetyków.

Frakcjonowanie

Część produkcji rafinowanego PKO trafia jeszcze do frakcjonowania. Tłuszcz jest kontrolowanie chłodzony, aż część glicerydów wykrystalizuje, a następnie frakcja stała jest oddzielana od płynnej. Powstają w ten sposób stearyna z ziaren palmowych — twarda, używana m.in. w tłuszczach cukierniczych i jako zamiennik masła kakaowego — oraz oleina, płynna frakcja ceniona do smażenia i polew. Frakcjonowanie pozwala precyzyjnie dopasować właściwości tłuszczu do konkretnego zastosowania.

Magazynowanie i transport

Dzięki przewadze nasyconych kwasów tłuszczowych olej z ziaren palmowych jest stosunkowo odporny na jełczenie i dobrze znosi długie przechowywanie. W temperaturze pokojowej ma postać stałą lub półstałą, więc magazynuje się go w zbiornikach z możliwością podgrzewania — przed rozładunkiem tłuszcz trzeba ponownie ztopić.

W handlu międzynarodowym PKO przewozi się zwykle w izolowanych cysternach ze stali nierdzewnej, w stanie płynnym i pod kontrolą temperatury, a mniejsze partie — w beczkach. Kluczowe jest unikanie zawilgocenia oraz skrajnych wahań temperatury, które pogarszałyby jakość tłuszczu.

Produkcja a środowisko

Wydajne prasy i rafinerie to tylko część obrazu — coraz większe znaczenie ma sposób prowadzenia upraw oraz inicjatywy takie jak RSPO, które porządkują standardy środowiskowe i społeczne w łańcuchu dostaw. Więcej na ten temat znajdziesz w artykule o zrównoważonej produkcji PKO.